MUZEUM REGIONALNE W KRASNYMSTAWIE

# HISTORIA

TEKST: MAJA TOCZONA-WAL
ZDJĘCIA: ARCHIWUM MUZEUM REGIONALNEGO W KRASNYMSTAWIE

Pierwszy projekt i pomysłodawca

18 maja 1930 roku na pierwszej stronie pisma poświęconego zagadnieniom regionalnym miasta Krasnegostawu Wieś Krasnystawska pojawił się artykuł zatytułowany Projekt Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie. Autorem był Józef Nikodem Kłosowski – literat, publicysta, nauczyciel oraz redaktor naczelny wspomnianego czasopisma. Zachwycał się lokalnym folklorem, na który składają się zwyczaje, pieśni, ubiór, wytwory ludowego rzemiosła artystycznego, wskazywał na wieś krasnostawską jako obszar szczególnie pod tym względem wartościowy. Kłosowski we wspomnianym artykule apelował do mieszkańców powiatu o odnalezienie jak największej ilości przedmiotów związanych z życiem i kulturą mieszkańców Krasnegostawu i zaproponował utworzenie instytucji pod nazwą Muzeum Regionalne w Krasnymstawie w pomieszczeniach szkoły rolniczej w Krasnymstawie – obecnie Zespół szkół nr. 2 im Bartosza Głowackiego.

Józef Nikodem Kłosowski
Józef Nikodem Kłosowski / źródło fotografii: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie

Autor podkreślił w tekście problem zanikania barwnej kultury ludowej we współczesnym mu świecie i zasygnalizował konieczność uchronienia jej przed zapomnieniem: „Tam to, [w Krasnymstawie] wesela odbywają się dalej zwyczajem praojców […]. Tam po staremu śpiewają przy żniwach, dożynkach, wieczornicach i uroczystościach rodzinnych, pieśni swojskie przez lud dla ludu utworzone. Tam piszą pisanki wielkanocne i strzygą wycinanki, z nakazu wewnętrznej konieczności. I tam rzeźbią prości, domorośli artyści: świątki, kapliczki i krzyże przydrożne… […] Tak, że dziś na terenie powiatu krasnystawskiego niektóre tylko wioski zachowały jeszcze swą charakterystyczną nutę. Lecz i te wsiąkną z czasem w szarość codzienną i rozpłyną się w bezbarwnej rzece miastowej tandety i pospolitości. […] Należy więc dopóki jeszcze pora, ratować owe ginące ostatki przewspaniałej i przebogatej w swej zgrzebnej prostocie, kultury ludowej, a okazy ocalałe w brutalnej teraźniejszości, trzeba, niby relikwie święte, przechowywać dla przyszłych pokoleń, dla tych, którzy tej wsi już potem nie ujrzą w całej jej barwności, czarze i krasie.”

Na zakończenie odezwy Kłosowski zamieścił wykaz eksponatów, które mogłyby zasilić Muzeum Regionalne w Krasnymstawie. Wśród propozycji znalazły się: modele chat wiejskich, budynków i kaplic przydrożnych, obrazy na szkle, oryginalne stroje miejscowe, pisanki, wycinanki, drewniane i gliniane zabawki dziecięce, wieńce ślubne oraz dożynkowe, kropielnice gliniane, przedmioty związane z obrządkiem ślubnym czyli palmy marszałków weselnych, czepki starościn, korowaje weselne, kilimy, tkaniny samodziałowe, naczynia, fotografie przedstawiające krzyże oraz kaplice przydrożne. Wszystko to zalecił przesyłać na adres szkoły rolniczej w Krasnymstawie w nadziei utworzenia w przyszłości instytucji chroniącej świadectwo kulturowe regionu.

Plan powiódł się jedynie częściowo. Wiadomym jest, iż zebrano pewną ilość eksponatów, a utworzona z nich niewielka ekspozycja etnograficzna faktycznie została udostępniona. Niestety, nie zachował się żaden spis inwentarzowy, opis wystawy czy choćby korespondencja pozwalająca na oszacowanie wielkości zbioru oraz konkretne określenie rodzaju przedmiotów zgromadzonych w salce muzealnej. Eksponaty rozproszone zostały w czasie II wojny światowej, część z nich zasiliła zbiory Muzeum Lubelskiego o czym w drugim numerze Hereditas – kwartalniku kulturalno-oświatowym – w 1997 roku pisał ówczesny dyrektor Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie Władysław Fedorowicz. Po większości przedmiotów ślad zaginął.

W 1947 roku, 17 lat po podjęciu pierwszej próby, krasnostawski starosta Witalis Żmudzki na zebraniu pracowników kultury poruszył problem powołania sekcji historyczno-muzealnej przy Starostwie Powiatowym w Krasnymstawie. Jak podaje jednak Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Miłośników Miasta Krasnegostawu i Powiatu za czas od 15 grudnia 1963 roku do lipca 1971 roku pomysł pozostał – niestety – bez echa.

Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, dawne kolegium jezuickie, 1959
Budynek dawnego kolegium jezuickiego w 1959 roku / źródło fotografii: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie

Towarzystwo Miłośników Historii Krasnegostawu i Okolic oraz powstanie Muzeum

Około roku 1956 kilku lokalnych regionalistów zawiązało grupę entuzjastów przy Powiatowym Domu Kultury w Krasnymstawie (obecnie Krasnostawski Dom Kultury w Krasnymstawie). Zygmunt Tokarzewski – ówczesny kierownik placówki – chcąc zainspirować ich do pracy na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego regionu, 23 sierpnia 1957 roku zorganizował zebranie, na którym ogłosił zgromadzonym projekt Koła Miłośników Historii Krasnegostawu (KMHK).

Prezentując zamysł Koła określił planowane działania jakich mieliby się podejmować jego członkowie. Byłoby to: poznawanie podziemi miasta, zabezpieczenie wejść do tychże, utworzenie Muzeum Ziemi Krasnostawskiej (późniejsze Muzeum Regionalne w Krasnymstawie) oraz pozyskiwanie do niego eksponatów muzealnych o wartości historycznej i etnograficznej.
Pomysł spotkał się z aprobatą zgromadzonych. Była wśród nich kierownik Oddziału Kultury Maria Gładkowska, która szczególnie entuzjastycznie poparła projekt podkreślając, że żadne z muzeów nie posiada jeszcze materiałów rzeczowych dotyczących historii tego miasta.

Gładkowska przyjechała do Krasnegostawu z końcem maja 1945 roku, a już 1 czerwca objęła stanowisko referenta kultury i sztuki. Zajęła się podniesieniem poziomu lokalnego Teatru im. Stanisława Wyspiańskiego, który wkrótce dał się poznać w województwie jako grupa z ambitnym repertuarem oraz o wiele lepszą niż dotychczas jakością sztuk wystawianych głównie w siedzibie Powiatowego Domu Kultury w Krasnymstawie. „Reformatorka” początkowo sama również występowała na scenie, była projektantką i wykonawcą kostiumów i dekoracji. Poza działalnością teatralną Gładkowska zajmowała się organizacją bibliotek, zarówno w samym Krasnymstawie jak i w powiatach chełmskim i zamojskim, które jednocześnie nadzorowała. Pomogła przy utworzeniu ogniska muzycznego oraz założyła akta referatu, czego nie udało się zrobić jej poprzednikowi. Lata jej działalności, od 1945 do niemal 1970 roku, uznawane były za czas szczególnie dynamicznego rozwoju kultury w Krasnymstawie.

Pierwsze spotkanie KMHK zaowocowało utworzeniem planu działania oraz wyłonieniem trzech grup operacyjnych zajmujących się konkretnymi zagadnieniami programowymi. Powołano Grupę Propagandową mającą zająć się dostarczeniem fotografii z regionu do Wydziału Dokumentacji Muzeum Narodowego w Warszawie, wydawaniem biuletynów radiowych oraz kart pocztowych z fotografiami zabytków powiatu krasnostawskiego, współpracą z Uczelniami i PTTK oraz pozyskiwaniem archiwaliów dotyczących miasta. Kolejna z grup, Inwentaryzacyjna, powołana została w celu zarządzania przyszłym Muzeum i dokumentowania zarówno jego zbiorów jak i zabytków w terenie, natomiast Grupa Archeologiczna miała prowadzić współpracę z Wydziałem Archeologii w Muzeum Lubelskim, dokonać dokumentacji podziemi krasnostawskich jak też przygotować przewodnik po zabytkach miasta.

Sprawa lokalu przeznaczonego na potrzeby muzealne rozwiązana została przez wciąż wspierająca inicjatywę organizacji Muzeum Marię Gładkowską. Wydział Kultury Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Krasnymstawie zobowiązał się udostępnić na potrzeby nowo powstałej instytucji lokal w budynku dawnego kolegium jezuickiego pierwotnie uzyskany na potrzeby Biblioteki Powiatowej.

Po kasacie zakonu w 1773 roku Sejm podjął decyzję o przekazaniu wszelkich dóbr pojezuickich na rzecz szkolnictwa prowadzonego przez Komisję Edukacji Narodowej. W krasnostawskim budynku KEN założyła szkołę trzyklasową, która przetrwała do 1780 roku. Dawne kolegium przechodziło w ręce prywatne, na własność kapituły chełmskiej i ostatecznie na własność Rządu – w czasie I wojny światowej mieścił się w nim lazaret. Po II wojnie światowej budynek ten zajęły urzędy miejskie i prywatne mieszkania.
Z końcem lat 50 dawna biblioteka jezuicka wraz z przyległym do niej korytarzykiem przeznaczone zostały na sale muzealne. Gładkowska zaoferowała też pomoc finansową potrzebną na remont lokalu oraz założenia w nim Muzeum. Kierownikiem placówki miał zostać Zygmunt Tokarzewski.

Po kasacie zakonu w 1773 roku Sejm podjął decyzję o przekazaniu wszelkich dóbr pojezuickich na rzecz szkolnictwa prowadzonego przez Komisję Edukacji Narodowej. W krasnostawskim budynku KEN założyła szkołę trzyklasową, która przetrwała do 1780 roku. Dawne kolegium przechodziło w ręce prywatne, na własność kapituły chełmskiej i ostatecznie na własność Rządu – w czasie I wojny światowej mieścił się w nim lazaret. Po II wojnie światowej budynek ten zajęły urzędy miejskie i prywatne mieszkania.

Z końcem lat 50 dawna biblioteka jezuicka wraz z przyległym do niej korytarzykiem przeznaczone zostały na sale muzealne. Gładkowska zaoferowała też pomoc finansową potrzebną na remont lokalu oraz założenia w nim Muzeum. Kierownikiem placówki miał zostać Zygmunt Tokarzewski.

Jak podaje protokół z posiedzenia Koła Miłośników Historii Krasnegostawu z 21 kwietnia 1958 roku, zgodnie z obietnicą lokal został przydzielony i w tym czasie trwał już remont przygotowujący do zainstalowania w nim Muzeum. Były to głównie prace naprawcze oraz wymiana pieców kaflowych, podłóg, okien, malowanie ścian i dostosowywanie instalacji wodno-kanalizacyjnej i elektrycznej. Renowacja była konieczna gdyż, jak wspomina Tokarzewski w Kronice Towarzystwa Miłośników Krasnegostawu i Powiatu: Była to jedna ogromna sala, zdewastowana do granic możliwości – ale była.

Zgromadzony zbiór prezentowany miał być między innymi w sześciu gablotach pozyskanych z Muzeum na Majdanku w Lublinie. Z treści protokołu wynika, iż w początkowej fazie rozwoju Koło posiadało niewiele eksponatów, a zdobycie większej ich liczby stanowiło dla jego członków pewien problem, podobnie było z pozyskiwaniem środków finansowych. Zgromadzone dotychczas przedmioty to wyłącznie darowizny i przekazy. Grupa starała się pozyskać je z najróżniejszych źródeł, jednak nie zawsze było to możliwe. Jak podaje autor protokołu Zygmunt Tokarzewski: W PPRN znajduje się obraz historyczny, który Zarząd nie może wydobyć [pisownia oryginalna].

Sytuacja była napięta, tego samego miesiąca w Prezydium Powiatowej Rady Narodowej zarejestrowane miało zostać Koło Miłośników Ziemi Krasnostawskiej oraz zatwierdzone powstanie Muzeum, którego otwarcie zaplanowano na 30 kwietnia 1958 roku o godzinie 15.00. Powzięto więc myśl, by do pozyskania jak największej ilości eksponatów zaangażować harcerstwo krasnostawskie oraz młodzież z Liceum Ogólnokształcącego. Chłopcy i dziewczęta zaopatrzeni w odpowiednie listy (w protokole nie sprecyzowano czy byłyby to listy pożądanych przedmiotów czy też listy do mieszkańców tłumaczące cel wizyt) mieliby podjąć się poszukiwań w mieszkaniach krasnostawian. Sprawa ta miała zostać załatwiona osobiście przez Zygmunta Tokarzewskiego w porozumieniu z nauczycielką historii i dyrektorką Liceum Czesławą Malec.

Otwarcie Muzeum nastąpiło w planowanym terminie, na wernisażu zaprezentowano zwiedzającym 1500 różnorakich eksponatów. Wśród nich znalazły się między innymi, pozostające w zbiorach do dziś, XVIII wieczna sekretera dekorowana laką, XIX wieczne klasycyzujące biurko – będące jednocześnie eksponatem i stanowiskiem pracy Zygmunta Tokarzewskiego – grób skrzynkowy wraz ze szkieletem kultury amfor kulistych odnaleziony w Łopienniku Dolnym. Pojawił się olejny obraz autorstwa Z. Dziubalskiego Sybiracy z 1917 roku, XIX wieczne popiersie kobiety wykonane z włoskiego marmuru karraryjskiego ale też szeroka reprezentacja sztuki ludowej, sprzętów używanych na krasnostawskiej wsi, obwieszczenia z czasów II wojny światowej, broń i dokumenty, a wszystko to zgromadzone w jednej sali. Z otwarcia Muzeum nie zachowały się fotografie. W 2018 roku pracownicy muzeum, przy wsparciu byłego dyrektora Władysława Fedorowicza i w oparciu o jego wspomnienia, na potrzeby organizacji obchodów 60-lecia Muzeum podjęli próbę rekonstrukcji pierwszej wystawy.

Pierwsze lata działalności i pomoc Muzeum Okręgowego w Lublinie

Oficjalna zgoda na utworzenie Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie wydana została 5 maja 1960 roku przez Ministerstwo Kultury i Sztuki – Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków, a sfinansowanie go i stworzenie mu odpowiednich warunków rozwoju powierzono Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Krasnymstawie.

Przez pierwsze cztery lata funkcjonowania Muzeum zajmowało wciąż jeden, pierwotnie przydzielony, pokój. Pełnił on jednocześnie rolę sali ekspozycyjnej, kancelarii, pracowni, a nawet kotłowni – znajdował się w nim piec, a w jednej ze skrzyń przechowywano opał. Stan ten utrzymywał się do roku 1962, kiedy przewodnicząca Miejskiej Rady Narodowej Czesława Mazur przydzieliła instytucji przyległe do dotychczasowej siedziby kolejne pomieszczenie w budynku dawnego kolegium. Urząd Powiatowy tego samego roku przyznał Muzeum pewną ilość środków finansowych z przeznaczeniem na remont nowych sal oraz rozwój ekspozycji.

Mimo, że Muzeum nie mogło jeszcze fizycznie korzystać ze wspomnianego lokalu Tokarzewski ujął go w Sprawozdaniu z działalności muzeum za 1961 rok informując, że ilość pomieszczeń wystawowych wynosi 3, a ich łączna powierzchnia to 165m co pozwala stwierdzić, iż tak właśnie pod kątem lokalowym prezentowało się Muzeum Regionalne w Krasnymstawie w roku 1963. Faktycznie, oba pomieszczenia przyznane zostały wiosną tego roku, jednak zainstalowanie w nich sal ekspozycyjnych przeciągało się. Większość budynku kolegium pojezuickiego w którym mieściła się placówka stanowiły prywatne mieszkania, w związku z czym należało czekać na wykwaterowanie lokatorów oraz znalezienie im nowego lokum.

Tokarzewski co pewien czas pojawiał się w siedzibie Prezydium z decyzją o przyznaniu pomieszczeń oprawioną w ramkę, którą to podstawiał pod nos rozkładającym ręce urzędnikom. Ostatecznie sale przyznano w listopadzie, a przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wiesław Moskaluk udzielił placówce pomocy finansowej na rzecz wykonania gablot i oprawy plastycznej nowo powstających ekspozycji.

Życzenia z okazji otwarcia Muzeum w Krasnymstawie od PPRN w Lubartowie - 1962
Życzenia z okazji otwarcia Muzeum w Krasnymstawie od PPRN w Lubartowie - 1962 rok / źródło fotografii: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie

Na wniosek Marii Gładkowskiej Muzeum Regionalne w Krasnymstawie uczyniono placówką samodzielną działającą w oparciu o zorganizowany zespół. Było to konieczne, by instytucja mogła otrzymać bazę finansową wynikającą z możliwości korzystania z dotacji urzędowych. Oczywiście nadzór nad Muzeum zobowiązało się objąć Koło Miłośników Ziemi Krasnostawskiej, które na zebraniu 15 grudnia 1963 r. przemianowano na Towarzystwo Miłośników Miasta Krasnegostawu i Powiatu. Grupa przyjęła statut, którego głównym celem stała się opieka nad powiększającym się Muzeum oraz pozyskanie dla niego jak największej ilości eksponatów, których według Sprawozdania z działalności muzeum na rok 1961 było w tym czasie 1735.

Pismo to podaje konkretną ilość zabytków przypisanych do kolejnych kategorii: Sztuka: 78, Archeologia: 163, Etnografia: 193, Historia z numizmatyką: 903, Przyroda: 84 (obiekty obecnie wchodzące w skład kolekcji Działu Archeologii, takie jak kości, zęby i skamieliny) oraz Inne: 314 (odpowiednik dzisiejszego Inwentarza Obiektów Użytkowych, czyli przedmiotów o niewielkiej wartości materialnej używanych np. podczas budowy scenografii wystaw). Niestety, aż do lat 1970-1971 instytucja nie posiadała ksiąg inwentarzowych dla poszczególnych działów, mimo takiej konieczności zasygnalizowanej przez Ministerstwo Kultury. Wszystkie eksponaty wchodzące w skład zbioru Muzeum wpisywane były do jednej księgi wpływów, co znacznie utrudniało inwentaryzację, szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę fakt, iż do księgi w tamtych latach wpisywano niemal wszystko, co trafiło do Muzeum, nawet gdy nie posiadało faktycznej wartości zabytkowej.

Większa ilość pomieszczeń i eksponatów wiązała się z koniecznością reorganizacji sposobu wystawiania i remontem nowo odebranych sal. Kierownik Zygmunt Tokarzewski w piśmie z 27 marca 1962 roku skierowanym do Dyrekcji Muzeum Okręgowego w Lublinie informuje, że w dniach od 1 do 15 lutego placówka zabezpieczyła zbiory i przygotowała się na nadchodzące prace. 28 czerwca Tokarzewski ponownie wysłał pismo do Lublina, tym razem informujące o stanie ilościowym eksponatów znajdujących się w krasnostawskim Muzeum oraz prośbę o pomoc w urządzeniu ekspozycji nawiązując do akcji muzealno-konserwatorskiej zaproponowanej przez lubelską placówkę 11 czerwca tego samego roku.

Zespół pracowników naukowych Muzeum Okręgowego w Lublinie, w ramach prac społecznych, przystąpił na prośbę Tokarzewskiego do reorganizacji krasnostawskich ekspozycji 17 sierpnia 1962 roku. Zebraniem materiałów dotyczących eksponatów, opracowaniem scenariuszy wystaw i ich realizacją zajęli się mgr Teresa Libuchowa, mgr Janina Petera oraz mgr Krystyna Postawka, we współpracy z Zygmuntem Tokarzewskim. Autorem projektów sprzętu wystawowego był mgr Zygmunt Ślusarski. Nadzór techniczny nad pracami sprawował Jacek Ossowski. Projektem oprawy plastycznej oraz afisza zajął się artysta plastyk Eugeniusz Pol, a wykonano ją we wskazanej przez dyrekcję Muzeum Okręgowego Pracowni Sztuk Plastycznych w Lublinie. Za konserwację zgromadzonych dotychczas zabytków odpowiedzialna była Pracownia Konserwatorska Muzeum Lubelskiego. Kierownictwo naukowe objęła ówczesna dyrektor Muzeum Okręgowego w Lublinie mgr Irena Iskrzycka.

Oprócz pomocy przy organizacji przestrzeni muzealnej, lubelscy muzealnicy w zredagowanej przez Zygmunta Ślusarskiego i Jerzego Optołowicza broszurce zatytułowanej Muzeum w Krasnymstawie – Archeologia, historia, kultura ludowa zaapelowali o pomoc dla nowo powstałej placówki: Zgromadzone w Muzeum zabytki są dokumentami historycznymi. Większość z nich jest darem miejscowego społeczeństwa. Skromny w tej chwili zbiór jest początkiem przyszłego dużego Muzeum Ziemi Krasnostawskiej i dlatego apelujemy do wszystkich o dalszą współpracę w wyszukiwaniu, gromadzeniu i ofiarowywaniu cennych zabytków […]

Muzeum w Krasnymstawie – folder z 1962 roku  / źródło: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie

Przed reorganizacją jedyna sala, choć udostępniona zwiedzającym, nie do końca mogła spełnić narzucone jej wymagania – zbyt wiele nagromadzonych w niej eksponatów z różnych dziedzin tworzyło raczej chaotyczną zbieraninę, niż ekspozycję muzealną. Lubelscy muzealnicy pozostawili po sobie trzy tematycznie zorganizowane pomieszczenia. Pierwszym z nich była Sala Archeologii. Znalazł się w niej zrekonstruowany grób skrzynkowy wraz z odkrytym w nim szkieletem kultury amfor kulistych (ok. 2500-2000 r. p.n.e.) odnaleziony w Łopienniku. Rozmieszczono w niej też narzędzia, broń, naczynia i ozdoby z epoki kamienia, brązu i żelaza oraz inne drobne przedmioty nawiązujące do pradziejów regionu. Znalazła się też tu figurka Uszebti znaleziona wraz z urną z prochami w okolicach Turobina oraz zbiór 574 denarów rzymskich nazwany Skarbem z Romanowa.

Kolejna sala gromadziła niewielki zbiór Materiałów Archiwalnych, do których zaliczono obrazy i grafiki przedstawiające historię miasta oraz związane z nim postaci. Trzecia sala wyposażona była w znacznie większą niż poprzednie ilość eksponatów. Prezentowano w niej zbiór zabytków kultury ludowej. Zawierał między innymi przedmioty z zakresu tkactwa, rolnictwa, plecionkarstwa, rybołówstwa, stroje ludowe i wiele innych. Jeden z rogów sali zajmowała rekonstrukcja chałupy wiejskiej której centrum stanowił stół wykonany z jednego drewnianego bloku. Na nim ustawione zostały drobne przedmioty, takie jak figurki z szopki, zabawki czy nawet pisanki.

16 grudnia 1962 roku o godzinie 12.00 odbyło się oficjalne otwarcie zreorganizowanych sal muzealnych.

Wpis do rejestru zabytków i dalszy rozwój placówki

Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, właściwie od początku swojej działalności, stopniowo powiększało się zyskując kolejne sale budynku dawnego kolegium jezuickiego. Biorąc pod uwagę fakt, że w budynku nadal mieszkało kilka rodzin pojawiła się konieczność oddzielenia części muzealnej od części mieszkalnej. Kilku lokatorów, by wydostać się z budynku, musiało po wyjściu z mieszkania przejść przez salę ekspozycyjną – co było nie tyle niewygodne dla mieszkańców ile niebezpieczne dla zbiorów. Prace remontowe trwały łącznie do 12 grudnia 1966.

Na mocy uchwały nr 8 Miejskiej Rady Narodowej w Krasnymstawie z dnia 1 czerwca 1964 roku postanowiono:
§ 1. Udzielić pomocy Muzeum Regionalnemu w Krasnymstawie przez zwiększenie lokali na pomieszczenia Muzeum przeznaczając na ten cel całe I-sze piętro w budynku […] w okresie 1964 – 1970 przez stopniowe wykwaterowanie rodzin.
§ 2. Udzielić pomocy materialnej przy dalszym gromadzeniu eksponatów […].

Rok później, 9 listopada 1965, na wniosek Marii Gładkowskiej PPRNwK uchwaliła pierwszy Statut Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie, a staraniem pracowników Muzeum oraz członków TMKiP budynek dawnego kolegium jezuickiego został wpisany na podstawie dokumentu Decyzja w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków, Lublin dnia 16 stycznia 1967 r. do rejestru zabytków.

Muzeum Regionalne w Krasnymstawie 1965
1965 rok. Maria Gładkowska trzecia z lewej, Zygmunt Tokarzewski drugi z prawej / źródło fotografii: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, autor: T. Smyk
Muzeum Regionalne w Krasnymstawie 1965
1965 rok. Zygmunt Tokarzewski drugi z prawej (nosi okulary) / źródło fotografii: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, autor: T. Smyk

W 1969 roku kierownik Zygmunt Tokarzewski złożył do PPRN kolejną prośbę o przyznanie Muzeum dwóch mieszkań przyległych do korytarza wejściowego na parterze budynku oraz części piwnic. Nowe pomieszczenia miałyby mieścić kancelarię, magazyn, szatnię i sklep z pamiątkami (który ostatecznie do dziś nie powstał). W piwnicach planowano zorganizowanie ekspozycji archeologicznej oraz zrekonstruowanie przejść podziemnych. Było to „pierwsze podejście” do przejęcia wszystkich poziomów skrzydła zachodniego i południowego budynku. Tokarzewski zwrócił uwagę na fatalne warunki zarówno pracy jak i przechowywania eksponatów: […] popękane sklepienia i ściany, częściowo zniszczone pokrycie dachowe powodujące przeciekanie stropów, zniszczona nawierzchnia ścian, zniszczone podłogi […]. Dodać do tego zestawienia należy brak instalacji centralnego ogrzewania. W takich warunkach przechowywanych było około 6000 eksponatów, głównie z zakresu numizmatyki i etnografii, które wymagają przecież szczególnych warunków dla zachowania ich w odpowiednim stanie.

W marcu tego samego roku Tokarzewski wymienił sześć wystaw stałych oferowanych przez Muzeum Regionalne w Krasnymstawie. Były to:
1. Historia miasta i powiatu; Kultura ludowa; Archeologia powiatu
2. Rzeźba ludowa
3. Kowalstwo artystyczne
4. Zamek w Krupem
5. Okres okupacji w Krasnymstawie
6. Krasnostawski strój ludowy; Chmielarstwo i piwowarstwo

Jak z zestawienia wynika, z powodu braku miejsca wystawy z poszczególnych działów były łączone.

W styczniu 1973 roku kierownikiem, a później dyrektorem, Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie został Władysław Fedorowicz. Do Muzeum wprowadzono nowy program pracy, zakładający między innymi opracowywanie wykazów zabytków znajdujących się na wystawach zarówno stałych jak i czasowych oraz przeprowadzanie comiesięcznych narad pracowników muzealnych mających na celu usprawnienie pracy. Nowy kierownik zobowiązał się też podjąć działania w kierunku jak najszybszego wykwaterowania pozostałych w budynku lokatorów i instytucji oraz pozyskania pozostałych na I piętrze dawnego kolegium pomieszczeń na rzecz Muzeum. Ze względu na rozwiniętą w powiecie krasnostawskim uprawę chmielu pojawił się też pomysł organizacji oddzielnego Muzeum Chmielarstwa i Piwowarstwa, złożono nawet wniosek o przydział środków finansowych na zakup odpowiednich eksponatów. Zamysł nie został jednak zrealizowany.

Władysław Fedorowicz, Muzeum Regionalne w Krasnymstawie
Władysław Fedorowicz, lata 80-te / źródło fotografii: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, autor: K. Przedpełski

Zasadniczo do grudnia 1977 roku Muzeum Regionalnemu w Krasnymstawie ostatecznie udało się pozyskać całe piętro, zgodnie z planem z roku 1964, w związku z czym wykonano dokumentację naukowo-historyczną kolegium, a do roku 1980 prowadzono badania architektoniczne, które ujawniły, po zdjęciu warstw pobiały, XVIII-wieczne freski znajdujące się w refektarzu – dawnej sali jadalnianej kolegium jezuickiego – na parterze. Do 1983 Pracownia Plastyczna Sztuka Polska z Lublina prowadziła badania odkrytych polichromii celem sporządzenia projektu ich remontu i zabezpieczenia.

Stan techniczny budynku w roku 1980 pozostawiał wiele do życzenia, a kapitalny remont całości był koniecznością. By móc rozpocząć prace znów trzeba było czekać na wykwaterowanie ówczesnych lokatorów z parteru kolegium: było to 10 rodzin wynajmujących mieszkania od Zakładu Gospodarki Mieszkaniowej oraz Ognisko Muzyczne.

Muzeum Regionalne w Krasnymstawie - lata 80-te
Fragment ekspozycji historycznej, lata 80-te / źródło fotografii: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, autor: L. Zdrzyłowski

Zmiany w Muzeum Regionalnym w Krasnymstawie w kolejnych latach – nadanie ostatecznej formy

Decyzja o rozpoczęciu koniecznego remontu kapitalnego dawnego budynku kolegium wydana została ostatecznie 6 maja 1990 roku – prace ruszyły jednak 6 lat później. Do tego czasu udało się wykwaterować większość mieszkańców, których obecność utrudniała działalność muzeum. Jak wynika z notatki służbowej Władysława Fedorowicza dochodziło do wręcz absurdalnych sytuacji związanych z lokatorami: … stan obecny powoduje liczne komplikacje m.in. psy atakujące zwiedzających.

Zlikwidowano wszelkie pozostałe po poprzednich lokatorach komórki i budynki gospodarcze oraz zlokalizowano i odtworzono wygląd dawnej studni na wirydarzu kolegium – wskazano miejsce, w którym się znajdowała zaznaczając je niskim kamiennym murkiem imitującym cembrowinę. Ponadto zdjęto warstwę ziemi zasłaniającej przebieg muru obronnego, na którym wybudowana została część kolegium, potęgując tym samym walory widokowe budynku od strony błoni.

Przebudowano wnętrze dawnego kolegium, zburzono wtórne ścianki działowe, ujednolicono podłogi, zrekonstruowano wnęki ścienne i – na ile było to możliwe – przywrócono pierwotny układ wnętrz. Na strychu zlikwidowano mieszczące się tam dawniej mieszkanie oraz wszystkie lukarny. Pomieszczenia piwniczne natomiast postanowiono wykorzystać na sale ekspozycyjne.

Muzeum Regionalne w Krasnymstawie - wirydarz 1994 rok
1994 rok. Wirydarz (dziedziniec) dawnego kolegium jezuickiego w Krasnymstawie / źródło fotografii: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie
Muzeum Regionalne w Krasnymstawie - remont 1997 rok
1997 rok. Remont budynków dawnego kolegium jezuickiego w Krasnymstawie / źródło fotografii: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie

W tym czasie Muzeum Regionalne w Krasnymstawie posiadało 6 działów: Archeologię, Historię, Numizmatykę, Etnografię, Sztukę dawną oraz Chmielarstwo i piwowarstwo. Zgromadzona biblioteka fachowa, zapoczątkowana w 1973 roku, liczyła już ponad 5 000 woluminów. Zbiory muzealiów krasnostawskich stanowiły 7700 pozycji inwentarzowych. Prezentowano następujące wystawy stałe: Historia miasta XIV – XX w., Wnętrze kuchni dworskiej II poł. XIX w., Wnętrze kuźni, Chmielarstwo i piwowarstwo, Rzemiosło artystyczne XVIII – pocz. XX w. – można powiedzieć, że w tym czasie zaczął kształtować się plan ekspozycji Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie zbliżony do obecnego.

Remont skrzydła południowo – zachodniego kolegium pojezuickiego trwał do 1999 roku. W 1997, podczas działań modernizacyjnych, natrafiono na pewną ilość wyrobów ceramicznych, głównie garnków i kafli, oraz szkła z XV – XIX wieku, a także na XV – wieczny mur miejski, na którym częściowo postawiono budynek. Powzięto plan przeprowadzenia jego renowacji i, w przyszłości, udostępnienia go zwiedzającym.

Uroczyste oddanie do użytku odrestaurowanej części Muzeum, oprócz refektarza, odbyło się 5 maja 1999 roku. Zaprezentowano nową ekspozycję archeologiczną, wystawę malarstwa zatytułowaną Portret Polski składającą się między innymi z wizerunków osobistości związanych z Krasnymstawem, rekonstrukcję izby wiejskiej w dziale etnograficznym oraz wzbogaconą o nowe eksponaty wystawę Rzemiosło artystyczne XVIII – pocz. XX w. W tym czasie w zbiorach Muzeum znajdowało się około 10 000 obiektów zabytkowych zgromadzonych w następujących działach: Archeologia, Etnografia, Historia, Numizmatyka, Sztuka Dawna, Chmielarstwo i Piwowarstwo. Restaurację refektarza ukończono w roku 2000. Odnowiona sala, za której ostateczny wygląd odpowiada konserwator Mariusz Bubicz, pełni rolę sali konferencyjnej i koncertowej podczas muzealnych uroczystości.

Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, freski w refektarzu przed renowacją
Freski w refektarzu przed renowacją / źródło fotografii: Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, autor: M. Bubicz

Muzeum Regionalne w Krasnymstawie - ostateczny kształt i obecna działalność

W 2000 roku Muzeum Regionalne w Krasnymstawie przyjęło nowy statut, na mocy którego stało się samorządową instytucją kultury, nad którą ogólny nadzór sprawować ma Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a bezpośrednio Rada Powiatu Krasnystaw. Ustanowiono Radę muzealną liczącą pięciu członków powoływanych przez Radę Powiatu Krasnostawskiego, a także Kolegium Doradcze do Spraw Zbiorów wyznaczone przez dyrektora oraz będące jego jednostką opiniodawczą w kwestii nabywania obiektów do zbioru muzealnego.

W 2001 roku, w wyniku dalszych prac remontowych, po odkryciu fundamentów kolegium natknięto się na piwnice kilku kamienic, na których miejscu jezuici postawili swoją siedzibę. Ich odkrycie skomplikowało co prawda proces restauracji budynku przez konieczność przeprowadzenia dodatkowych badań i działań renowacyjnych jednak dzięki tej pracy od 2008 roku Muzeum udostępnia zwiedzającym tę niewielką pozostałą część podziemi krasnostawskich.

Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, pod kierownictwem kolejnych dyrektorów (2012-2017 Artur Capała, 2017-2019 Marek Majewski, 2019-2020 Elżbieta Sobczuk, obecnie – od 2020 – Andrzej Gołąb), wciąż się rozwija – systematycznie powiększany jest zbiór zabytków, organizowane są kolejne wystawy i wydarzenia, nawiązywane są istotne współprace z kolejnymi instytucjami lokalnymi i krajowymi takimi jak Muzeum Narodowe w Lublinie, Muzeum Narodowe w Kielcach, Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Mazowieckie w Płocku, Muzeum Ziemi Chełmskiej, Muzeum Zamojskie i wiele innych.

W 2018 roku Muzeum Regionalne w Krasnymstawie świętowało 60-lecie powstania. Przez lata funkcjonowania zgromadziło ponad 10000 obiektów zabytkowych w czterech działach: Archeologii, Historii i numizmatyki, Etnografii oraz Chmielarstwa i Piwowarstwa oraz
Sztuki dawnej i sakralnej. Obiekty prezentowane są w przestrzeniach ekspozycji stałych jak i czasowych – organizowanych w oparciu o zbiory własne i wypożyczenia z innych instytucji w kraju. Obecnie Muzeum Regionalne w Krasnymstawie oferuje 12 wystaw stałych. Niemal całe najwyższe piętro budynku Muzeum – jego skrzydło zachodnie – zajmuje ekspozycja etnograficzna z wystawami Kultura materialna wsi krasnostawskiej, Rekonstrukcja kuźni z XIX/XX w. oraz Wyposażenie izby wiejskiej XIX/XX w. Część strychu przeznaczona została na przestrzeń ekspozycji czasowych. Na pierwszym piętrze budynku w skrzydle zachodnim znajduje się odświeżona i uzupełniona o kolejne obiekty ekspozycja Portret polski XVII – XX wiek i Rzemiosło artystyczne XVIII – pocz. XX wieku oraz Pieprzno i szafranno moja Mości Panno – rekonstrukcja kuchni dworskiej z XIX wieku w skrzydle południowym.

Korytarz skrzydła południowego pierwszego piętra i przylegające do niego trzy sale stanowią przestrzeń ekspozycji czasowych. W największej z nich do 2021 roku oglądać można Z szyszek wielu chmielu – jubileuszową wystawę chmielakową przygotowaną we współpracy z Urzędem Miasta Krasnystaw. Korytarz skrzydła zachodniego na parterze kolegium zajmuje udostępniona w 2019 roku ekspozycja planszowa przybliżająca historię budynku zajmowanego przez Muzeum. Skrzydło południowe natomiast mieści zmodernizowaną w 2018 roku wystawę historyczną Historia Krasnegostawu i okolic XIV – XX w. W przyległych do korytarza salach znajdują się ekspozycja Krasnystaw w malarstwie Antoniego Teslara oraz sala refektarzowa. Piwnice Muzeum są miejscem dla wystaw archeologicznych. W korytarzu zachodnim Zamek i dwór w Krupem oraz Najciekawsze odkrycia archeologiczne z Krasnegostawu. W południowym zaś Pradzieje Krasnegostawu i okolic z której przejść można do fragmentu podziemi i części dawnego muru miejskiego. Wszystkie ekspozycje obejrzeć można w ramach wirtualnego zwiedzania dostępnego na witrynie internetowej Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie.

Od 2010 roku krasnostawskie Muzeum Regionalne uczestniczy w ogólnokrajowej akcji Noc Muzeów oferując okazjonalne ekspozycje, prezentacje, prelekcje i koncerty. Muzeum, wspólnie z UMCS, od 2017 roku organizuje Humanistyczną Konferencję Naukową im. Kaspra Niesieckiego, której jest inicjatorem i gospodarzem. Placówka bierze udział w projektach oferowanych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego – dzięki programowi dofinansowania przeprowadzona została kompleksowa modernizacja ekspozycji stałej Historia Krasnegostawu i Okolic w 2018 roku oraz renowacja części obiektów zabytkowych w latach poprzednich.

Obecnie zespół merytoryczny Muzeum tworzą: Archeologowie Elżbieta Sobczuk i Konrad Grochecki, Historyk Artur Capała, Historyk Sztuki Maja Toczona-Wal oraz Etnolog Mateusz Soroka. Oprócz swoich typowych zajęć pracownicy Muzeum stale współpracują ze szkołami podstawowymi, zawodowymi i liceami w regionie oferując szeroki wachlarz lekcji muzealnych.

Maja Toczona-Wal

Maja Toczona-Wal

Historyk sztuki. Jestem absolwentką kierunku Historia Sztuki na Wydziale Humanistycznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W Muzeum Regionalnym w Krasnymstawie pracuję od 2014 roku. Początkowo pełniłam funkcję asystenta muzealnego, a obecnie jestem adiunktem w Dziale Sztuki Dawnej i Sakralnej. Do zakresu moich zainteresowań naukowych wchodzi zachodnioeuropejska sztuka sepulkralna (XVIII – XX wiek), tematyka okultystyczna podejmowana w malarstwie europejskim oraz sztuka krajów skandynawskich z przełomu XIX i XX wieku.
Kontakt: historiasztuki@muzeumkrasnystaw.pl